Jak reagować na uwagi powodowane uprzedzeniami i stereotypami

Tekst pochodzi ze strony www.bezuprzedzen.org

Z uprzedzeniami i dyskryminacją mamy do czynienia, gdy określone cechy ludzi (np. kolor skóry, rasa, pochodzenie etniczne, płeć, orientacja psychoseksualna, wiek, nie(pełnosprawność) itd.) są łączone z określonymi właściwościami (np. gdy na podstawie pochodzenia wyciąga się wnioski co do energii duchowej, seksualnej albo kryminalnej) i ocenia się poprzez tę konstrukcję.
Forma i sytuacja, w jakich objawiają się uprzedzenia i dyskryminacja, określają reakcję. Dyskryminacja w ustawodawstwie wymaga innych środków niż dyskryminujące zachowania np. Polaków wobec przedstawicieli/ek innych grup (np. Wietnamczyków, Żydów, Afrykańczyków). Nie ma jednak żadnego patentu na reagowanie na powodowane uprzedzeniami wypowiedzi np. podczas imprezy, w sklepie, na uroczystości rodzinnej. Wymienić można tutaj kilka ogólnych czynników i strategii postępowania, których uwzględnienie – po wyćwiczeniu – może pomóc w rozszerzeniu możliwości działania i reakcji.

I. Ocena sytuacji

Wybór sensownej, adekwatnej reakcji zależy od oceny sytuacji. Często trzeba decydować zgodnie z wyczuciem, bo jakaś uwaga może być zaskoczeniem – nasze umiejętności może poprawić ćwiczenie ze scenkami albo zastanowienie się w późniejszym czasie nad tymi sytuacjami.

1. W jakich sytuacjach padały wypowiedzi?

O jakie uwagi chodzi: o dowcip, o szybką, nieprzemyślaną uwagę, o celową prowokację?
Chodzi o konkretny konflikt, czy też ktoś odreagowuje inne problemy?
Kto wypowiedział tę uwagę: polityk/polityczka, dowolny przechodzień, znajoma/y czy krewny/a?
Kiedy dyskryminujące, powodowane uprzedzeniami uwagi wypowiada ktoś, kto pełni publiczne funkcje (np. politycy/czki czy nauczycielki/le), jest to poważniejsze niż zazwyczaj i zwiększa konieczność reakcji, ponieważ takie wypowiedzi mogą być w przyszłości traktowane jako usprawiedliwienie innych, kolejnych.

2. Jaka jest moja postawa?
Jestem tu przypadkowo, czy też prowadzę dyskusję np. na spotkaniu? W przypadku uwag ze strony znajomych czy krewnych mam pewnie inne możliwości zareagowania.

3. Co chcę osiągnąć?
Chcę żeby ta osoba po prostu zamilkła, czy chcę, żeby odbyła się jeszcze dyskusja na temat tej uwagi, chcę żeby to nie zostało przemilczane? Czy ta osoba ma zmienić swoje podejście czy chcę po prostu podkreślić, że nie popieram jej wypowiedzi albo, że nie mogę jej puścić mimo uszu? Chcę upomnieć/skarcić tę osobę (w takim przypadku z zasady niewiele się osiągnie)?

4. Ocena własnych możliwości
Jakie są moje mocne strony? Jak wiele czasu potrzebuję na to, żeby zareagować na wypowiedzi? Jaka jest moja postawa wobec np. imigrantów, gejów i lesbijek i in.: przyjmuję ochronną postawę, czy jestem świadoma/y moich własnych uprzedzeń itd.?
Podobnie jak w sytuacji zagrożenia, tutaj także przydaje się zachowanie jak najbardziej asertywne i spokojne oraz próba uniknięcia takiego obrotu spraw, kiedy możesz już tylko reagować. Bądź aktywna/y, wyjdź z pozycji ofiary, napisz swój własny scenariusz!

II. Możliwości reakcji
Wybór rodzaju reakcji zależy od oceny sytuacji, twoich umiejętności, granic i twojego osobistego „smaku”. Główna zasada: szczególnie w sytuacjach grupowych i publicznych rasistowskie, seksistowskie, homofobiczne itd. wypowiedzi nie powinny pozostać bez odpowiedzi/kontry – jest bardzo ważne, żeby stawić czoła rozprzestrzeniającej się normalizacji takich sposobów myślenia i zachowania. Nie wolno nam jednocześnie zapominać, że emigrantki/ci, kobiety, geje i lesbijki, osoby niepełnosprawne, starsze i inne też same potrafią się bronić. Więc nie powinniśmy wyręczać w ich obecności tych, którzy są obok nas i o których jest mowa. Ale musimy zwrócić uwagę na to jak sobie radzi osoba, ktorej uwagi dotyczą i czy potrzebuje wsparcia.

1. Pytania
Najprostsze pytania mają często zadziwiający skutek. Reakcja taka jak „naprawdę pan/pani w to wierzy?” albo „proszę mi wytłumaczyć co pan/pani ma na myśli”, mogą wytrącić argumenty z ręki, mogą zaskoczyć i odebrać pewność siebie osobie atakującej. Konsekwentne pytania o źródło, początek historii i spostrzeżeń dają często punkt nawiązania dla prawdziwej dyskusji, chociaż wymagają też gotowości do dłuższej rozmowy.

2. Poszukiwanie ukrytego przesłania
Czasami za rasistowskimi, homofobicznymi, seksistowskimi i in. uwagami kryją się uczucia i rzeczywiste problemy np.: frustracja, samotność, niemoc, niezadowolenie z własnej życiowej sytuacji. Uprzedzenia oferują/dają możliwość przeniesienia tych uczuć i problemów na inną grupę (obcokrajowców, gejów i lesbijki, kobiety/mężczyzn), przy jednoczesnym dowartościowaniu siebie, swojej osoby. Można spróbować poszukać takich ukrytych przesłań, żeby odkryć prawdziwe problemy przy jednoczesnym znalezieniu punktu stycznego dla nawiązania rozmowy. Żeby było jednak jasne – przy wszystkich możliwych do usprawiedliwienia uczuciach (złość, frustracja) – to nie imigranci, geje i lesbijki itd. są odpowiedzialni za te problemy. Wyjaśnienie nie jest żadnym usprawiedliwieniem. Rasistowskie, seksistowskie i homofobiczne uwagi takimi pozostają.

3. Zajęcie się sprawą przeżytych, doświadczonych zaczepek
Czasami seksistowskie, rasistowskie, homofobiczne i inne związane z uprzedzeniami uwagi mogą się odnosić do doświadczeń zaczepek, które się potem uogólnia. Ważne jest, żeby nie zaprzeczać z góry takim doświadczeniom ani ich nie lekceważyć. Sensowne może być także zbadanie powodów takich doświadczeń. Np.: gmina nie udziela pomocy w poszukiwaniach miejsca nadającego się pod budowę meczetu, przez co muzułmanie zmuszeni są do kupienia domu przy małej, ciasnej uliczce, a to z kolei prowadzi do hałasu spowodowanego przez samochodzy muzułmanów, który przeszkadza sąsiadom itd (mowa tutaj o realiach niemieckich).

4. Wyrażenie własnych emocji, zdania
Wyrażenie własnego poruszenia/oburzenia może być pomocne w pokonaniu swojego milczenia i pobudzeniu także innych do myślenia (a poza tym pomaga uniknąć wrzodów żołądka). Wyrażanie własnych uczuć (Uważam, że takie uwagi są straszne, krzywdzące i in.), jak wiemy z doświadczenia, pomaga bardziej niż samo obwinianie.

5. Argumentowanie
Inną strategią jest reakcja z argumentami – wyjaśnienie tła, korygowanie nieprawidłowych wypowiedzi, wykazywanie sprzeczności itp. Ta metoda ma jednak swoje granice. Często dyskusje o faktach zmieniają się w dyskusje o zachowaniu poszczególnych osób, a osoby niezbyt „wygadane” szybko mogą się poczuć osaczone przez intelektualist/k/ę. Poza tym dyskryminujące wypowiedzi czy zachowanie nie biorą się wyłącznie z niedoinformowania, lecz są związane z emocjami i własną sytuacją życiową. Ta metoda jest przydatna na publicznych spotkaniach informacyjnych, o ile między osobami dyskutującymi jest jakieś zaufanie. Metoda ta jest też dobra jako uzupełnienie innych metod.

6. Dystansowanie się
Publiczne zdystansowanie się do poczynionej uwagi i nierozpoczynanie dyskusji po tym ( bo np. uwaga padła w innym kontekście). Ważne jest wtedy, aby w późniejszym czasie powrócić do tej uwagi, np. w rozmowie w czasie przerwy lub przy innej okazji.

7. Akcja albo rozpoczęcie projektu
Szerokie pole do popisu dają także inne rodzaje reakcji na dyskryminujące wypowiedzi i zachowania, jak np. rozpoczęcie projektu, zorganizowanie spotkania, imprezy, warsztatu na temat powszechnego rasizmu, seksizmu lub homofobii, protest w formie listu do redakcji, zorganizowanie demonstracji itd.
Najlepiej zorganizować to z innymi ludźmi i zwrócić uwagę na to, aby nie były to wyłącznie osoby naszej narodowości, wyłącznie lesbijki lub geje itd.

8. Kroki prawne
Kiedy staje się jasne, że dyskryminujące uwagi mają swoje źródło w motywach czysto np. seksistowskich, rasistowskich, homofobicznych, ksenofobicznych, faszystowskich itd. lub że idą za nimi konkretne zamiary i/lub że dane osoby są członkami/kiniami partii/grup/organizacji skrajnych, można też rozważyć kroki prawne. Np. podanie do sądu za szkodę publiczną lub szerzenie nienawiści rasowej.

9. Inne metody
Humor, ironiczne odwrócenie, sarkazm, cyniczne uwagi.

Materiał w pierwotnej wersji przygotowany przez Carolę Heinrich i Beate Nitzschke dla uczestniczek treningu dla trenerek WenDo – samoobrony i asertywności dla kobiet i dziewcząt w Polsce.
Późniejsze drobne korekty i zmiany – Agata Teutsch.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s